Thiên can, địa chi
Mười thiên can và mười hai địa chi ghép thành vòng 60 năm Giáp Tý. Bài này đưa hai bảng, cách tìm can chi của một năm chỉ bằng hai phép chia, và giải thích vì sao chi còn dùng để gọi 12 cung và 12 giờ.
Mười thiên can
| Số | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Can | Giáp | Ất | Bính | Đinh | Mậu | Kỷ | Canh | Tân | Nhâm | Quý |
| Âm dương | dương | âm | dương | âm | dương | âm | dương | âm | dương | âm |
| Hành | Mộc | Mộc | Hỏa | Hỏa | Thổ | Thổ | Kim | Kim | Thủy | Thủy |
Mười hai địa chi
| Số | Chi | Con giáp | Âm dương | Hành |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Tý | chuột | dương | Thủy |
| 1 | Sửu | trâu | âm | Thổ |
| 2 | Dần | hổ | dương | Mộc |
| 3 | Mão | mèo | âm | Mộc |
| 4 | Thìn | rồng | dương | Thổ |
| 5 | Tỵ | rắn | âm | Hỏa |
| 6 | Ngọ | ngựa | dương | Hỏa |
| 7 | Mùi | dê | âm | Thổ |
| 8 | Thân | khỉ | dương | Kim |
| 9 | Dậu | gà | âm | Kim |
| 10 | Tuất | chó | dương | Thổ |
| 11 | Hợi | lợn | âm | Thủy |
Ở Việt Nam chi Mão ứng với con mèo (sách Trung Quốc là con thỏ).
Vòng 60 năm Giáp Tý
Mỗi năm có một can và một chi. Năm sau thì cả can lẫn chi cùng tiến một bước: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão… Can hết 10 thì quay lại Giáp, chi hết 12 thì quay lại Tý. Phải qua 60 năm (bội chung nhỏ nhất của 10 và 12) mới gặp lại Giáp Tý.
Can dương luôn đi với chi dương, can âm với chi âm. Vì vậy có năm Giáp Tý nhưng không bao giờ có năm Giáp Sửu.
Tìm can chi của một năm
Lấy năm âm lịch rồi làm hai phép chia lấy dư:
- Can = số dư của (năm + 6) chia 10, tra bảng can ở trên.
- Chi = số dư của (năm + 8) chia 12, tra bảng chi ở trên.
Lá số mẫu sinh năm âm lịch 1985:
- (1985 + 6) chia 10 dư 1 → can Ất
- (1985 + 8) chia 12 dư 1 → chi Sửu
Vậy năm sinh là Ất Sửu.
Thêm hai ví dụ:
- 1990: (1990 + 6) chia 10 dư 6 → Canh; (1990 + 8) chia 12 dư 6 → Ngọ. Năm Canh Ngọ.
- 2026: (2026 + 6) chia 10 dư 2 → Bính; (2026 + 8) chia 12 dư 6 → Ngọ. Năm Bính Ngọ.
Mẹo nhẩm can: số cuối của năm cho can luôn, vì 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý, 4 là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ.
Chi còn dùng để gọi cung và giờ
- 12 cung của lá số mang tên 12 chi, đặt cố định: ô Tý, ô Sửu, ô Dần… (bài Lá số Tử Vi gồm những gì).
- 12 giờ âm trong một ngày cũng mang tên 12 chi: giờ Tý từ 23 giờ tới 1 giờ sáng, giờ Sửu từ 1 tới 3 giờ… (bài Giờ sinh, giờ Tý và múi giờ lịch sử).
- Tháng âm lịch cũng gắn với chi: tháng Giêng là tháng Dần, tháng 2 là tháng Mão… Vì vậy khi an cung Mệnh, ta bắt đầu đếm tháng từ cung Dần.
Can thì dùng để tìm can của từng cung (bài Can các cung), từ đó ra Cục, và để tra các sao an theo can năm như Lộc Tồn, Thiên Khôi, Tứ Hóa.
Nguồn tham khảo: Vì sao 12 con giáp khác 12 cung hoàng đạo?